Classica en professor klassieke mythologie Nadia Sels gaf op 16 juli een duidende lezing voor een vertoning van Christopher Nolans 'The Odyssey' in Kinepolis Gent. Op 20 juli beantwoordde ze enkele vragen van Schamper over de film.
Wat vond u van de film?
"Ik ben, in toenemende mate zelfs, enthousiast. Ik ben met heel lage verwachtingen binnengegaan, omdat Hollywoodverfilmingen van Homeros al eerder fout zijn gelopen. Dat is eigenlijk op zich al een onmogelijke opdracht, want er zit zoveel in die verhalen … En niet alles is gemakkelijk voor een groot publiek te vertalen. Maar Christopher Nolan heeft het echt uitstekend gedaan. Hij heeft natuurlijk een spectaculaire film geleverd, wat een groot publiek van hem verwachtte, maar hij heeft zijn bronnen heel goed gelezen en verwerkt. Hij heeft er een lijn en thematiek uitgehaald die helemaal Homeros is en tegelijkertijd aansluit bij deze tijd. De film brengt zijn boodschap heel doeltreffend, vind ik."
Wat is voor u de centrale boodschap?
"Dat is al meteen een heel grote vraag, want het gaat natuurlijk over meer dan één ding (lacht). Een belangrijke vraag die de film stelt is wat we moeten doen met helden die misschien geen helden horen te zijn. Wat doen we met zulke verhalen, die lang niet onschuldig zijn als cultureel referentiepunt? Onze held, Odysseus, is een dubbelzinnig personage; zijn heldendaden zijn ambigu: hij kan in de antieke teksten een schelm zijn, een bedachtzame mens vol mededogen, of juist een heel cynische figuur. In het Grieks wordt hij ook veelwendbaar, polutropos, genoemd. Hij is heel listig, hij kan zich in allerlei bochten wringen, maar dat zorgt er ook voor dat hij in sommige gevallen in die teksten verschijnt als niets minder dan een oorlogsmisdadiger. Hij gooit in sommige versies van het verhaal de zoon van een Trojaanse prins van de muren, hij maakt vrouwen buit, hij is ook niet altijd de beste leider voor zijn mannen. En dat brengt ons zelf als lezer of kijker ook in een lastig parket. Het is een aantrekkelijke figuur, in vele opzichten de archetypische Griek, en zo ook een soort cultureel voorbeeld. Tegelijkertijd is het echter iemand die bloed aan zijn handen heeft. Dus Nolan stond met zijn film onvermijdelijk voor de vraag: hoe moeten we met zo’n figuur omgaan als we teruggrijpen naar 'De Odyssee', een van de oudste verhalen van de Westerse cultuur?"
"Anderzijds heb je het personage van Telemachos, de zoon van Odysseus, die in Ithaka zit te wachten op de terugkomst van zijn vader. Hij hoopt dat zijn vader de zaken die daar mislopen terug op orde zal stellen. Hij heeft zijn vader alleen via verhalen gekend en heeft de verwachting dat hij ook zijn eigen identiteit zal vinden bij die vader, eens die terug thuiskomt. Die laag vind ik heel belangrijk. De enorme belangstelling die Nolans film kreeg toont hoeveel mensen op dit moment terug op zoek zijn naar de culturele wortels van de Europese cultuur en hun eigen identiteit. Dus het teruggrijpen naar die oude verhalen is ook een zoektocht naar identiteit. En dat is ook heel politiek geladen. Je ziet dat de antieke erfenis ook heel vaak door heel conservatieve stemmen wordt gerecupereerd op een manier waar vele classici – zoals ik – niet blij mee zijn. En wat doet Nolan nu? Hij zegt dat dat verlangen naar die wortels en die grote verhalen er is en dat we die moeten meenemen, maar niet zonder een heel kritische blik daarop. Nolan maakt van de terugkeer van die held, van die zoektocht naar identiteit, ook een rouwproces; hij wijst op het bloed dat eraan vastkleeft."
De enorme belangstelling die Nolans film kreeg toont hoeveel mensen op dit moment terug op zoek zijn naar de culturele wortels van de Europese cultuur en hun eigen identiteit
In uw kort woordje uitleg vlak voor de film in Gent donderdag zei u op een bepaald moment: "Wat je tot mens maakt, is je relatie tot andere mensen". Ik vond het eigenlijk heel mooi om zelf ook met die blik naar de film te kijken. Hoe vindt u dat dat in de film weerspiegeld wordt? Hoe geeft Nolan die boodschap zelf mee in die film?
"Dat is inderdaad voor mij een belangrijke vraag die in de Homerische tekst zit: wat maakt je tot mens? In de film speelt Nolan heel goed in op die thematiek – door de relaties tussen Odysseus en zijn naasten te belichten, maar ook het thema van de gastvrijheid. Gastvrijheid is een kernelement van bijvoorbeeld het verhaal van de cycloop, die de heilige wet daarvan juist met de voeten treedt. Al is dat nu nét een stukje waar Nolan ook wat inhoud verliest, want hij werkt het verhaal anders uit dan Homeros."
"Odysseus wordt ook mede gevormd door zijn relaties, met onder andere zijn gezin. Tijdens zijn tocht wil hij niets liever dan terug thuis geraken. Hij wil een echtgenoot zijn voor zijn vrouw, een vader zijn voor zijn zoon én een zoon zijn voor zijn oude vader, die op hem wacht. Die thematiek van elkaar opzoeken en heel concreet je leven met elkaar delen, die is wel heel actueel denk ik. Dat doen we steeds in mindere mate."
Ziet u dan in de film een pleidooi voor menselijk contact?
"Ik zie in 'De Odyssee' heel duidelijk de vraag: wat maakt een leven betekenisvol? Wat een leven betekenisvol maakt bij Homeros, zijn de herinneringen die je met mensen hebt en het feit dat je samen een leven doormaakt. Nolan benadrukt in zijn film hoe Odysseus zich op het eiland van Calypso zijn verleden probeert te herinneren. Maar dat herinneren is ook een pijnlijke ervaring."
De film belandde in een soort cultuuroorlog onder andere omwille van het feit dat Lupita Nyong’o gekozen werd om de rol van Helena, de allermooiste vrouw, te vertolken. Vindt u dat een spijtig discours?
"Ja, ik vind het doodjammer dat zo'n genuanceerd verhaal wordt herleid tot een welles-nietesspelletje dat niet bijdraagt tot een dialoog, die dikwijls gewoon ragebait is. Doodjammer! Ik vond de keuze van de zwarte actrice helemaal niet vrijblijvend. Het feit dat Helena wordt opgevoerd als een buitgemaakte vrouw, iemand die met geweld is meegesleept, maakt de keuze voor iemand van Afrikaanse afkomst juist heel toepasselijk als je het verhaal als een bredere reflectie over culturele identiteit en herinnering ziet. Nolan wil duidelijk de koloniale geschiedenis meenemen, wat eigenlijk voor de hand ligt bij een verhaal over een veroveringsoorlog om een vrouw buit te maken. Laten we hopen dat die controverses niet de tand des tijds doorstaan en de film zelf wel."
Het feit dat Helena wordt opgevoerd als een buitgemaakte vrouw, iemand die met geweld is meegesleept, maakt de keuze voor iemand van Afrikaanse afkomst juist heel toepasselijk als je het verhaal als een bredere reflectie over culturele identiteit en herinnering ziet
In heel veel recensies, u zei het daarnet ook al, zegt men dat Nolan echt het boek heeft gelezen en dat dat in de film te merken is. Zijn er echter ook aspecten waar hij een visie heeft die voor u ook vernieuwend is, waar u op een andere manier naar 'De Odyssee' zou kijken door iets dat in de film naar voren komt?
"Ja, telkens wanneer ik dat boek open doe, kijk ik er op een andere manier naar, omdat het zo rijk is. Een aanpassing die ik echt supergoed vond, was uiteraard het paard. Het werd voordien nooit op die manier in beeld gebracht. Het werd altijd verbeeld als iets heel slims, een elegante list. Ook bij Nolan is het paard heel mooi natuurlijk, maar het ligt daar in het strand te zinken als een zwarte, ingeslagen bom. Nolan toont ook de pure rauwheid en ellende binnenin. Het is echt een wanhoopsdaad hier, die ook op duizend-en-een manieren mis had kunnen lopen. Daarnaast voert hij in mijn ogen die pretendenten echt op als een verwijzing naar de broligarchs van deze tijd, een groep arrogante machtswellustelingen die graaien en alles op een gewetenloze, schaamteloze manier naar zich toetrekken."
"Odysseus duwt ook letterlijk de schaamte – uitgebeeld als het houten staafje van de oorlogsloterij die hij vervalste ten nadele van een arme soldaat – in de mond van Antinous, 'to give him back his shame.' Ik denk dat dat bij heel veel mensen iets raakte. Ik lees het echt als een kritiek op de machtigen van deze tijd, die op een schaamteloze manier andere mensen klein houden of in de ellende storten. Want hoeveel mensen lopen er wel niet rond die om een of andere reden een soort van schaamte met zich mee dragen, bijna als een fysiek iets, omwille van het feit dat ze neergeslagen worden door een samenleving waarin de ongelijkheid groeit en machtsmisbruik zo vaak niet bestraft wordt? Het beeld dat die schaamte wordt teruggegeven aan iemand die in de eerste plaats schaamteloos was, is denk ik heel raak voor deze tijd."
Reactie toevoegen