De terugkeer naar tastbare media

De terugkeer naar fysieke media

Tijdens de overgang naar het nieuwe jaar werd op sociale media een duidelijke trend zichtbaar die in het teken stond van een terugkeer naar fysieke media. Vinylplaten, analoge camera's, boeken en magazines winnen opnieuw aan populariteit. In een tijdperk dat volledig wordt gedomineerd door de smartphone rijst de vraag: waarom grijpen we terug naar verouderde media? Opmerkelijk is dat deze hernieuwde interesse vooral zichtbaar is bij een generatie die volledig is opgegroeid in een digitale omgeving. Juist zij lijken op zoek naar tastbare, afgebakende en bewustere ervaringen. De aantrekkingskracht ligt niet in het verleden zelf, maar in het idee ervan: een langzamer, minder gemedieerd leven. Het betreft geen persoonlijke nostalgie, maar een geconstrueerde nostalgische geste naar een tijdperk dat zij zelf nooit hebben meegemaakt.

Hoewel de trend rond fysieke media recent sterker zichtbaar werd, is ze niet nieuw. Al tegen het einde van de jaren 2010 ontstond er onder jongeren een bredere hernieuwde interesse in fysieke dragers. Analoge camera's, vinylplaten en cassettebandjes blijven ook vandaag opvallend populair, juist omdat zij een gevoel van authenticiteit en betrokkenheid bieden dat in digitale media steeds vaker ontbreekt. Hun traagheid, materialiteit en beperkte capaciteit, ooit gezien als tekortkomingen, krijgen opnieuw betekenis in een cultuur die wordt gekenmerkt door overvloed, snelheid en perfectie. Zo is ook het luisteren naar muziek in vinylclubs en luisterbars de afgelopen jaren onder andere erg populair geworden. De onmogelijkheid om muziek door te spoelen of te shufflen dwingt de luisteraar tot een aandachtigere beluistering.

Het betreft geen persoonlijke nostalgie, maar een geconstrueerde nostalgische geste naar een tijdperk dat zij zelf nooit hebben meegemaakt

Media-theoreticus Jussi Parikka beschrijft dergelijke heroplevingen van oude media aan de hand van het concept zombie-media. Dit zijn media die noch volledig dood, noch volledig levend zijn, maar blijven circuleren als herinnering, esthetiek en cultureel residu. Ook Friedrich Kittler biedt een relevant perspectief met zijn bekende uitspraak "media determine our situation". Volgens Kittler bepalen de gebruikte media en technieken hoe we waarnemen, registreren en herinneren. De keuze voor een medium is dus nooit neutraal. Door opnieuw te kiezen voor fysieke media verandert niet alleen de vorm, maar ook de ervaring van tijd, aandacht en geheugen.

Digitale detox in de praktijk

Om in de praktijk na te gaan hoe gemakzuchtig en onbewust we tegenwoordig media consumeren, besluit ik de eerste werkweek van het nieuwe semester digitaal te detoxen. Ik reduceer de capaciteiten van mijn gsm tot die van een Nokia-baksteen, en vorm mijn laptop om tot een vaste computer die enkel mijn schoolwerk aankan. Ter voorbereiding voor de week passeer ik vlug voorbij de bibliotheek om te stockeren op cd's en boeken, net als in de goeie ouwe tijden.

Mijn wekkerradio heeft blijkbaar ook moeite met opstaan maandagmorgen, aangezien hij niet afgaat. Na mij grandioos te verslapen, grabbel ik mijn gerief bijeen en vertrek ik richting mijn eerste les. Op de trein probeer ik een van mijn nieuwe cd's af te spelen op mijn discman, maar het kabaal van het toestel overheerst de muziek. Ik laat het maar beter bij een boek lezen in stilte.

Naarmate de dagen voorbijgaan, merk ik dat de afkickverschijnselen opkomen. Ik betrap mezelf op doelloos naar mijn gsm te grijpen wanneer ik alleen met mijn gedachten vastzit. De confrontatie is het ergst bij het middagmaal wanneer YouTuber Tom Scott mij niet kan vergezellen. Doorheen de dagen besef ik juist hoe vanzelfsprekend het internet is geworden, en niet louter als tijdverdrijf. Tijdens een wandeling met mijn hond begint het plots water te gieten – had ik maar de buienradar kunnen raadplegen. Ook moet ik leren om te gaan met mijn paranoia, doordat ik niet herhaaldelijk kan controleren of ik wel richting de juiste aula aan het gaan ben. Dit digitale medium is zo veelomvattend dat ik er niet eens bij stilsta dat ik het gebruik.

Doorheen de dagen besef ik juist hoe vanzelfsprekend het internet is geworden, en niet louter als tijdverdrijf

Om de gewonnen tijd te vullen merk ik dat ik veel aandachtiger naar mijn nieuwe albums kan luisteren, en niet de nood voel om tegelijkertijd met iets anders bezig te zijn. Ik heb hier wel op gevloekt toen ik met een liedje in mijn hoofd zat van een album dat de bibliotheek niet bezit. Die blijven constant op loop spelen in mijn gedachten tot ik naar een album kon luisteren op mijn cd-speler. Door de magere keuze aan dvd's die ik nog heb liggen, word ik geforceerd te kijken naar oude tekenfilms die volledig uit mijn gedachten ontsnapt waren tot nu. Dat gevoel van nostalgie komt ook op wanneer ik voor het eerst in lange tijd mijn 3DS open klik alsof het een verborgen schatkist is. Mijn verrijkende ervaring, na het herontdekken van mijn eiland op Tomodachi Life, is hoe ik de avonden kon gebruiken om van de dag te bekomen in plaats van ze tot de nok toe te vullen met overstimulerende mediavormen.

In die zin zijn fysieke media niet louter retro-objecten of esthetische trends. Ze functioneren als kritische media die de vanzelfsprekendheid van digitalisering bevragen. Ze bieden ruimte voor experimenteren, creativiteit en vertraging, en herinneren ons eraan dat media niet enkel efficiënt of nieuw hoeven te zijn om betekenisvol te blijven. De terugkeer naar het tastbare is daarmee geen vlucht naar het verleden, maar een reflectie op het heden.