Ik neem u graag terug naar een tijd voordat de UGent de UGent heette, maar wel de Rijksuniversiteit Gent. Een logo als zodanig was er niet, maar wel een wapenschild.
Daarop was vanonder het profiel te zien van Minerva, de godin van de wijsheid en kennis. Boven haar hoofd is het schild abrupt horizontaal doorgesneden, van waarachter de zilveren Leeuw van het Gentse wapenschild de kop opsteekt. Boven op het schild rust de Belgische kroon. Onder het schild staat de leuze van de Universiteit te lezen, niet het vertrouwde "durf denken", wel het Latijnse "Inter Utrumque". Deze spreuk, die "tussen beide" betekent, helpt ons de bovenstaande heraldiek te begrijpen: de universiteit moest de gulden middenweg vinden tussen haar loyaliteit aan de wijsheid (gesymboliseerd door Minerva) en aan het rijk (gesymboliseerd door leeuw en kroon).
Toen de universiteit in 1817 dit wapenschild ontving, paste deze perfect bij de nationalistische ideologie die heerste. Alles, ook wetenschap, diende ondergeschikt te zijn aan het nationaal belang. Dit had als resultaat dat zelfs de fysica verdeeld was in nationale scholen. Zo had je de Duitse school, die de werken van Leibniz bestudeerde, en een Engelse school, die bij Newton zwoor. Tegen het einde van de negentiende eeuw was van die gedachte al veel minder zichtbaar. In 1895 schreef August Vermeylen: "niemand is er, die nog spreekt van "Vaderlandsche wetenschap". In 1930 werd diezelfde Vermeylen de eerste rector van de vernederlandste universiteit Gent, toen nog aangesteld door de premier van België. Na de Tweede Wereldoorlog verkreeg de universiteit steeds meer autonomie, en werd de rector voortaan intern verkozen. In 1988 werd het wapenschild vervangen door het logo met de gevel van de Aula erop en drie jaar later verloor de universiteit het voorvoegsel "rijks-".
Mag onze loyaliteit echt onverdeeld naar Minerva alleen gaan?
Laat er geen twijfel over bestaan, de autonomie die de UGent won van de Belgische staat is een absolute overwinning. Toch vraag ik me de laatste maanden af of we niet ook iets verloren zijn met die autonomie. Hebben we met het verjagen van leeuw en kroon, niet ook de maatschappelijke functie van de universiteit verloren? Mag onze loyaliteit echt onverdeeld naar Minerva alleen gaan?
De genocide in Gaza heeft duidelijk gemaakt dat dit niet het geval mag zijn. De kennis die onze universiteit vergaard zou niet ingezet mogen worden in het onderdrukken en vermoorden van Palestijnen, of eender andere bevolkingsgroep. Wij verwachten van de experimentele bioloog en psycholoog dat zij hun onderzoek aftoetsen aan een ethische commissie. Waarom zouden we alle universitaire operaties niet aan diezelfde ethische standaarden houden?
Terwijl Donald Trump illegale militaire operaties uitvoert in Venezuela, de Amerikaanse democratie afbreekt, zijn eigen bevolking terroriseert met razzia's, en zit te azen op Groenland en Colombia, kunnen we als universiteit toch niet stilzwijgend toekijken. Terwijl de temperaturen en zeeën blijven stijgen, ons land steeds meer verdeeldheid en misinformatie kent en de internationale ongelijkheid een recordniveau bereikt, is het onverantwoord om de academische vrijheid niet aan de ethiek af te toetsen.
Ik herinner u er graag aan dat ook de vernederlandsing van onze universiteit er niet kwam door het universitair bestuur, maar wel door externe druk
Ik heb daarom enkel lof voor de activisten en studentenvertegenwoordigers die de voorbije jaren streden voor een strenger klimaatbeleid, meer betaalbare studentenhuisvesting en een academische boycot van Israël. Het zijn wij, de studenten, die deze zaken van ons bestuur moeten afdwingen, want van hen zal het niet komen. Ik herinner u er graag aan dat ook de vernederlandsing van onze universiteit er niet kwam door het universitair bestuur, maar wel door externe druk. We mogen niet vergeten dat de Franstalige universiteit veel te verliezen had bij de vernederlandsing. Frans was destijds nog veel meer de voertaal van de wetenschappen en vele internationaal gerenommeerde professoren, zoals Henri Pirenne, dreigden op te stappen als de vernederlandsing werd doorgevoerd. Maar toch kwam die er - omdat men toen nog goed besefte dat de rijksuniversiteit ook een maatschappelijke verplichting had. Dat besef leek de laatste decennia steeds meer te verdwijnen, maar wordt nu door studenten terug opgeëist.
Laat ons terug handelen op het raakvlak "tussen beide". Niet zoals in de 19e eeuw, op het raakvlak tussen kennis en nationaal belang, maar heden tussen kennis en internationaal belang. Misschien moeten we de 'Durf Denken' leuze terug vervangen door de oorspronkelijke – en naar mijn mening interessantere – leuze: Inter Utrumque.
Reactie toevoegen