Heb jij ook het gevoel dat je aan het racen bent tegen de klok en dat de klok aan de winnende hand is? Dat ligt niet aan jou, maar wel aan ons moderne tijdsregime.
Je kent ze wel, die tijdlijnen uit de lessen geschiedenis op de middelbare school. Zo'n tijdlijn stelt tijd en geschiedenis voor als een onomkeerbaar en lineair proces, van het Romeinse Rijk over de 'duistere' middeleeuwen tot onze moderne tijd. Maar wist je dat sommige van die middeleeuwers zelf dachten dat ze nog in het Roma aeterna leefden? Het concept 'anachronisme' was hen vreemd. Deze vaststelling deed historici beseffen dat zelfs zo'n basaal concept als 'tijd' niet vaststaand is. Integendeel, 'tijd' wordt door mensen uitgevonden.
De geschiedenis vertijdelijkt
Wanneer is ons moderne, westerse tijdsbesef dan ontstaan? Volgens geschiedfilosoof Reinhart Koselleck gebeurde dat in de zogenaamde zadeltijd, tussen 1750 en 1850. Hij ziet tijd als spanning tussen de ervaringsruimte en de verwachtingshorizon. Dat eerste duidt op de som van ervaringen die een groep overhoudt aan het verleden. De verwachtingshorizon omvat het totaal aan verwachtingen over de toekomst die een groep erop nahoudt. Tot de achttiende eeuw vielen deze twee vrijwel samen, aldus Koselleck. De seizoenen regelden het plattelandsleven, regulaties van ambachten bepaalden het stedelijke bestaan. Zo bleef het leven voorspelbaar genoeg dat de toekomst niets nieuws kon brengen. Ons moderne tijdsbesef kwam tot stand toen onze ervaringsruimte en verwachtingshorizon zich steeds verder van elkaar verwijderden.
Alle aspecten van ons leven lijken steeds sneller te veranderen
Het moderne tijdsregime: sneller, sneller, sneller!
In die lijn ziet François Hartog rond 1789 een nieuw historiciteitsregime opkomen. Een historiciteitsregime is de manier waarop een cultuur omgaat met tijd en de temporele dimensies van verleden, heden en toekomst. Daar waar het verleden voor die symbolische datum de leermeester des levens was, privilegieert het moderne historiciteitsregime de toekomst. Het is aan dit historiciteitsregime dat we onze gejaagde maatschappij grotendeels te danken hebben. Zo onderscheidt Aleida Assmann vijf kenmerken van dat regime: tijd die als een constante breuk wordt ervaren en de idee van creative destruction zijn er twee van. Ook de culturele aandacht voor het verleden, als een tijd die fundamenteel anders is dan de onze, is pas ontstaan in de moderne tijd. Door de verschillen met het verleden aan te stippen, maken we namelijk tegelijk ook duidelijk dat de toekomst maakbaar is. Daaraan verbonden is de idee dat de mens steeds opnieuw kan beginnen. Het laatste kenmerk van een maatschappelijke versnelling, waarin alle aspecten van ons leven steeds sneller lijken te veranderen. Het heden krimpt als het ware voor onze neus. En als de wereld steeds sneller verandert, en die wereld gericht is op de toekomst, dan moeten wij wel mee, toch?
Reactie toevoegen