Stefan Hertmans: "Een roman die je niet kan vastpinnen, dat is het meest interessant"

Welke boeken las u als student?

"Dat was wellicht niet zo anders als vandaag. Destijds was ik erg onder de indruk van John Donne en William Butler Yeats. Vooral Yeats vond ik inspirerend, ook door zijn rol in de Ierse politieke beweging, al wordt hij nu waarschijnlijk minder gelezen. Hoewel ik toen veel aha-erlebnissen had, kwamen de grootste inzichten pas na mijn studie. Dat was het moment dat ik Vladimir Nabokov en Jorge Luis Borges ontdekte, net als de avant-gardisten van die tijd: Heiner Müller en Samuel Beckett. Dat was voor onze generatie echt een ongelooflijke ervaring, evenals de generatie van de Franse nouveau roman met schrijvers als Marguerite Duras en Nathalie Sarraute. Pas veel later kwamen daar de Griekse tragedies bij. Omdat ik me op dat moment al volop interesseerde voor de modernistische en postmoderne literatuur, zag ik in die klassieke tragedies ook een radicaliteit die ik tevoren niet had kunnen waarnemen."

Wat is de positie van een schrijver in het maatschappelijke debat?

"Dat is iets waar ik al decennia over nadenk. Ik heb er ook geregeld over nagedacht in mijn essays. Een schrijver kan, om Gramsci te parafraseren, beschouwd worden als iemand die behoort tot een klasse van intellectuelen. Dat betekent dat hij ook meningen formuleert over dingen waar hij niet voor is opgeleid. Vandaar dat schrijvers best uitkijken om niet over alles een mening te ventileren en te gaan orakelen."

"Tussen de twee uitersten in het debat zit een middengroep die zwijgt, en die is eigenlijk het interessantst" - Hertmans 

"Je hebt de plicht je te informeren als je een standpunt inneemt. Als je iets wilt zeggen over het klimaat, kun je maar beter de artikels op de website van het IPCC lezen. Er is een moment, ook in de positie van de schrijver, dat hij zich wel degelijk moet uitspreken. Dan blijft de vraag op welke manier een schrijver zich het best uitspreekt."

Waarmee draag je het meeste bij tot een opening of the mind?

"Door een roman te schrijven die je niet kan vastpinnen, waarbij je op de laatste pagina denkt: 'Wat moet ik daar nu eigenlijk van denken?' Of door een essay te schrijven waarvan de lezer kan zeggen: 'Ja, ja, ja, dik ondersteept. Ik ben het eens.' Wat is het meest interessant? Ik probeer beide. Maar wat het langste leeft, zijn misschien toch gedichten en teksten waar je niet meteen de vinger op kunt leggen."

Hoe kijkt u naar de huidige politieke verschuivingen en de toenemende polarisering in de samenleving?

"Tussen de twee uitersten in het debat zit een middengroep die zwijgt, en die is eigenlijk het interessantst. Die groep wankelt, en in elke democratie draait het uiteindelijk om hen. Wat zal die middengroep gaan doen? In mijn generatie neigde die groep naar links en het progressieve denken; het was een tijd van emancipatie. In jullie generatie zien we echter dat een aantal jongeren en studenten rechtser denkt dan hun professoren. Dat is nieuw. Het was voor mij een verrassende vaststelling waarbij ik dacht, om het met Bowie te zeggen: where are we now? Er is niet alleen sprake van een verrechtsing bij jonge mensen, maar ook van een sterke polarisering. Ik heb de indruk dat er in mijn jeugd toch meer sprake was van een diepgaand ideologisch debat."

"We moeten blijven staan voor ons standpunt en dat verdedigen met rust en waardigheid" - Stefan Hertmans 

"We moeten ons afvragen hoe we weer dergelijke open debatten aan de universiteit kunnen organiseren waarbij wordt afgesproken om ook verbaal geweldloos te blijven. Maar wellicht klinkt dit al snel betuttelend. Mensen ervaren vaak de complexiteit zélf niet meer. Het idee dat we allemaal in een links of een rechts kamp moeten zitten, is een nutteloos debat. Hoe moeten we spreken om die polariteit te overstijgen? Dat is één van de dingen waar ik echt wakker van lig; die harde bipolariteit is nieuw."

Wat denkt u over het publieke debat rond een alternatief voor het kapitalisme?

"Het punt is dat het kapitalisme steunt op de TINA-filosofie: There Is No Alternative. Žižek zei ooit dat mensen zich makkelijker het einde van de wereld kunnen voorstellen dan het einde van het kapitalisme. Natuurlijk kunnen we filosoferen over alternatieven, maar zodra we dromen van een revolutionaire overgang naar iets anders, moeten we ons afvragen hoeveel miljoenen slachtoffers dat zou eisen. We moeten uitkijken voor oplossingen die alleen in theorie werken. Er leven al zoveel mensen in precariteit door een falend kapitalisme; ik geloof niet dat een puur revolutionaire theorie over het afschaffen ervan momenteel een vruchtbare weg is."

"Dat betekent dat ik moet bekennen dat ik in termen van revisionisme denk: kunnen we het systeem herzien, bijschaven? Het verbaasde me dat dit precies het thema was in het debat tussen Verhofstadt en Pfeijffer. Eigenlijk kun je geen sociale voorzieningen meer organiseren op nationale basis; alles is geopolitiek en wereldeconomisch met elkaar verbonden. We zitten vast aan die economische structuren. Nochtans zijn er interessante initiatieven, zoals micro-kapitalisme in Afrika."

Waar moeten we dan nog beginnen? Heeft u een boodschap voor de UGent-student?

"We moeten blijven geloven in bewustmaking; dat we daadwerkelijk een mentaliteitsverandering kunnen bewerkstelligen. Dat begint in de eerste plaats door zelf consequent te handelen. Dat geeft je zelfrespect, en als je dat zelfrespect bewaart, word je niet depressief. Het stelt je in staat om een zekere morele waardigheid te behouden tegenover alles wat er in de wereld gebeurt. Ten tweede is het belangrijk om op een serene manier voor je mening uit te komen, zonder direct te polariseren. We moeten blijven staan voor ons standpunt en dat verdedigen met rust en waardigheid. Dat zijn zaken die je helpen in het dagelijks leven."