Aan de faculteit Diergeneeskunde werkt een onderzoeksteam onder leiding van professor Ann Van Soom aan een ambitieus project: het verjongen en verbeteren van eicellen. Hoewel het onderzoek start bij runderen, paarden en muizen, is het uiteindelijke doel humaan. In samenwerking met de faculteit Geneeskunde wordt gezocht naar manieren om de eicelkwaliteit bij de vrouw te optimaliseren.
De drijfveer achter het project is deels feministisch geworteld. Vrouwen tussen de 35 en 40 jaar zijn vaak wel nog fit en gezond, maar hun eicellen zijn dat reproductief gezien niet meer. "Rond de 35 jaar heeft 50% van de eicellen al chromosomale afwijkingen," legt professor Van Soom uit. Dit botst met de maatschappelijke realiteit: de periode waarin de natuur als het ware nagenoeg dwingt tot gezinsvorming (tussen 20 en 30 jaar), is precies de tijd waarin vrouwen studeren, doctoreren of aan een carrière bouwen. Om dit te illustreren, gebruikt de professor de vergelijking met Jennifer Aniston uit de sitcom 'Friends'. Aniston zag er aan het einde van de serie nog even jong en fit uit als in het begin, maar rond haar veertigste lukte het niet om via IVF kinderen te krijgen. "Dat zijn zaken waar jonge vrouwen zich niet altijd rekenschap van geven," aldus de professor.
Hoewel de wetenschap oplossingen zoekt, plaatst Van Soom ook een kanttekening: "Moet de maatschappij niet veranderen? Moeten we er niet voor zorgen dat vrouwen en mannen op jongere leeftijd een gezin kunnen stichten?"
"Vrouwen tussen de 35 en 40 jaar zijn vaak wel nog fit en gezond, maar hun eicellen zijn dat reproductief gezien niet meer" - Professor Van Soom
Om de eicelkwaliteit te verbeteren, hanteert het onderzoeksteam het zogenaamde '3R-principe': rejuvenating, replacing en reconstructing. De focus ligt momenteel op de minst invasieve methode, rejuvenating (verjongen). Hierbij worden signaalmoleculen uit het follikelvocht van jonge individuen toegevoegd aan oudere eicellen om het rijpingsproces een boost te geven; een techniek die nu wordt getest op paarden en runderen. Een stap verder gaat replacing (vervangen), waarbij de kern van een verouderde eicel wordt overgeplaatst naar het vitale cytoplasma van een jonge donoreicel. Deze kerntransplantatie, die momenteel bij muizen wordt onderzocht, zou vrouwen met verouderde eicellen de kans bieden op een eigen biologisch kind. De meest complexe en ingrijpende fase is reconstructing (reconstrueren). Hierbij wordt via geavanceerde kloningstechnieken in het UZ Gent gewerkt aan het creëren van een volledig kunstmatige eicel, een proces dat uiterste precisie en micromanipulatie vereist.
Bij onderzoek met dieren gelden strikte regels, al hangt de procedure af van de methode. "Voor het gebruik van levende proefmerries is toestemming van de ethische commissie nodig, omdat er verdoving aan te pas komt," legt Van Soom uit. Voor onderzoek met embryo's uit slachtmateriaal is dat anders: "Dat is een bijproduct van de vleesindustrie; die koeien worden niet speciaal voor ons geslacht, dus we kunnen de eierstokken gebruiken om embryo's te produceren.
Er is echter een harde biologische grens: embryo's mogen in principe tot maximaal veertien dagen gekweekt worden. "Dat is het moment waarop het zenuwstelsel zich begint te ontwikkelen."
"Van zaken als eugenetica, het aanpassen van oog- of haarkleur, houd ik me ver weg" - Professor Van Soom
Naast de protocollen spelen er grotere filosofische vragen. Hoe ver moet de wetenschap gaan om iemand een biologisch eigen kind te schenken? Voor Van Soom ligt de grens bij veiligheid en intentie. "Onderzoek is goed als het met een goede intentie gebeurt. Het voorkomen van genetische ziekten om ouders groot verdriet te besparen? Daar ben ik een groot voorstander van. Maar van zaken als eugenetica, het aanpassen van oog- of haarkleur, houd ik me ver weg."
Ook toekomstbeelden van kunstmatige baarmoeders of embryo's in flessen roepen twijfel op. "Dat gaat me voorlopig echt te ver. Al kan dat onderzoek wel helpen om de zorg voor vroeggeboren baby's te verbeteren doordat we meer leren over de baarmoeder."
Voor professor Van Soom is dit project meer dan zomaar een studie; het is haar "afscheidsproject". Na een carrière vol baanbrekend werk is dit de laatste grote onderzoeksactie die zij aanvraagt. "Ik ben niet van plan hierna nog nieuwe projecten op te starten. Het stokje wordt nu overgedragen aan een jongere collega die een paar jaar geleden professor is geworden."
Reactie toevoegen