Een korte geschiedenis van de psychiatrie in Gent

Rond die tijd werd dan ook voornamelijk gesproken van alienisten en gestichtsartsen. Het register dat toen gebruikt werd verraadt het stigma dat de mentale ziekten droegen en onderging, net zoals haar behandelingen, een enorme evolutie door de eeuwen heen. In dit artikel zal een korte geschiedenis van de psychiatrie in Gent gegeven worden. Van waar komen we? Waar staan we nu? 

17e en 18e eeuw: de 'zotten' in Duivelsteen

De tweede bekendste burcht in Gent, het Geeraard de Duivelsteen, werd in de 13e eeuw gebouwd en huisde sinds de 16e eeuw de krankzinnigen van de buurt. Destijds werd de burcht immers ook een 'dolhuis' genoemd. Daarover doen verschillende barbaarse verhalen de ronde waarin de zogenaamde zotten vooral door kwakzalvers en bijgeloof 'geholpen' werden. Mensen die als "raar" of "afwijkend" werden gezien, werden in een dolhuis opgesloten ter bescherming voor zichzelf en de omgeving. De dehumanisering ging toen zo ver dat er zelfs beloningen werden beloofd aan mensen die een "krankzinnige" te pakken kregen en vastbonden, dit werd gezien als een burgerplicht.  In datzelfde gebouw was er  ook een gevangenisafdeling, waarin de erbarmelijke omstandigheden vergelijkbaar waren met die van de geesteszieken. Deze mensen werden namelijk vaak levenslang vastgeketend. 

De erbarmelijke toestanden in het Duivelsteen verbeterden na de aanwerving van Petrus Jozef Triest in 1815, die toen ook de Broeders van Liefde ter beschikking stelde in het complex. Onder zijn bewind vond een gestage overgang plaats van middeleeuwse methoden naar een modernere, in die tijd, ethische behandeling van geestesgestoorden. Dit was grotendeels ook te wijten aan de komst van de jonge arts Jozef Guislain.

Zowel Triest als Guislain worden tot op vandaag beschouwd als pioniers in de Vlaamse psychiatrie. Samen richtten ze in 1857 een modern instituut op voor de verpleging van psychisch gestoorden, dat later de naam Dr. Guislaininstituut gegeven werd.

Doordat deze mensen hun hele leven in een afgesloten instelling moesten verblijven, verloren ze stilaan hun sociale en praktische vaardigheden

19e eeuw: psychiatrisch centrum Dr. Guislain

Jozef Guislain was een van de eersten in ons land die krankzinnigheid voorstelde als een ziekte die kon behandeld worden. In 1828 werd hij door de Stad Gent benoemd tot de eerste officieel erkende psychiater in de Zuidelijke Nederlanden. In 1850 werkte hij ook mee aan de 'Wet op behandeling van de krankzinnigen' die ervoor zorgde dat geesteszieken op een meer wetenschappelijke en humane manier behandeld werden. Deze wet schrijft voor dat er zo weinig mogelijk geweld moet worden gebruikt. Ook wordt er arbeidstherapie aangeraden. In 1835 werd Guislain hoogleraar aan de Universiteit van Gent, en publiceerde hij verschillende rapporten over de psychiatrische geneeskunde in België. Hij wou een voorbeeld zijn voor de behandeling van geesteszieken en stichtte daarom zijn eigen instituut.

Anders dan voordien werd er aandacht besteed aan de omgeving van het gebouw. Deze moest rust uitstralen, waardoor er veel tuinen, velden en binnenplaatsen waren voor de patiënten. De rustige atmosfeer kan tot op vandaag nog steeds gevoeld worden bij een bezoek aan het domein. Ook onderwijs was er nog steeds belangrijk, zo was er een lagere school aanwezig waar kinderen met mentale aandoeningen gepast onderwijs konden genieten. Niettemin, de behandelingen die de patiënten moesten ondergaan waren toch nog heel "vreemd", aangezien men nog niets kende over de werking van psychische stoornissen. Zo was er bijvoorbeeld een draaistoel om patiënten terug "recht te draaien", omdat men dacht dat ze letterlijk verkeerd "gedraaid" waren. Of patiënten werden ondergedompeld in ijsbaden om ze letterlijk af te koelen. De gedachte hierachter was dat dieren tijdens hun winterslaap ook ongevaarlijk werden.

De effecten van het verblijf waren dus niet zo positief vergeleken met hedendaagse behandelingen, maar wel veel positiever dan deze mensen opsluiten alsof ze gevangenen zijn. Zo verloren patiënten wel deels hun zelfstandigheid sinds alle zorg door de instelling werd gedaan (eten, wassen, etc.). En doordat deze mensen hun hele leven in een afgesloten instelling moesten verblijven - mannen en vrouwen waren gescheiden, dus relaties waren ook verboden - verloren ze stilaan hun sociale en praktische vaardigheden. 

Een relatief recente toevoeging aan het museum is de combinatie van haar geschiedenis en hedendaagse kunst

​​Vandaag

De Guislain Site van vandaag is opgedeeld in drie delen. Enerzijds is er het Psychiatrisch Centrum Dr. Guislain, dat een actief psychiatrisch ziekenhuis is en staat in voor voor geestelijke gezondheidszorg. Anderzijds bevindt Het Museum Dr. Guislain zich in een deel van het oorspronkelijke gebouwencomplex en stelt het de geschiedenis van de psychiatrie tentoon en verbeeldt de wijze waarop men de geestelijke gezondheid doorheen de tijd opvatte. Een relatief recente toevoeging aan het museum is de combinatie van haar geschiedenis en hedendaagse kunst, die benoemd wordt als 'outsiderkunst'. Dit slaat op de spontane, onconventionele manier van verbeelding door kunstenaars die zich buiten het professionele circuit en in de marge van de samenleving bevinden. Tenslotte is er het Vormingscentrum Guislain, waar opleidingen en studiedagen georganiseerd worden rond zorg en maatschappij voor personen werkzaam in de zorg- en onderwijswereld. 

De geschiedenis van de psychiatrie in Gent toont ons de enorme stappen die de discipline en haar receptie ondergingen. Het is het voorbeeld bij uitstek waarin wetenschappelijke kennis en maatschappelijke legitimering hand in hand gaan.