Met zijn boek 'Het Betonnen Beleid' stelt grondwetspecialist Quinten Jacobs op een heldere en scherpe manier het gebrek aan beleidsruimte in België aan de kaak. Een gesprek over de politiek, de transparantie van justitie en het maatschappelijk debat.
Uw boek heet 'Het Betonnen Beleid'. Waarom heeft u voor deze titel gekozen?
Jacobs: "De basisstelling van mijn boek is dat onze politici te weinig kunnen doen om de bestaande problemen op te lossen omdat er te weinig beleidsruimte voor is. Door dit 'betonnen beleid' kunnen verkiezingsbeloftes niet worden waargemaakt. In het boek identificeer ik drie pijlers die hiertoe bijdragen: de ingewikkelde Belgische staatsstructuur, de technocratische EU en de uitdijende interpretatie van mensenrechten. Door de staatsstructuur is elke regering slechts bevoegd voor een fractie van een probleem en moeten regeringen continu samenwerken om vraagstukken zoals migratie en klimaat op te lossen. Tegelijk weten de overheden zelf soms niet tot waar hun bevoegdheden reiken, waardoor ze dan grote juridische studies moeten bestellen bij advocatenkantoren om dat uit te zoeken.
De staatsstructuur heeft ook een financieel probleem. De federale overheid heeft weinig grip op haar uitgaven, de deelstaten op hun inkomsten. De federale begroting moet het grootste deel van haar inkomsten doorstorten naar de deelstaten en de sociale zekerheid, plus rente. Slechts 20 miljard blijft over voor de primaire uitgaven: defensie, asiel en migratie, justitie … Dan kan je amper nieuw beleid voeren."
Kan de kiezer het bestaande beleid voldoende afstraffen en wat straft de kiezer af?
"Het is in ons systeem heel onduidelijk wie de kiezer moet afstraffen voor welk beleid. De ene taalgroep van het land kan de politici van de andere taalgroep niet afstraffen, terwijl die volgens de grondwet wel de helft van de regering moeten uitmaken. Dat vind ik ondemocratisch. Ook de bevoegdheidsverdeling en de organisatie van alle verkiezingen op dezelfde dag spelen daar een rol in. Wat mensen volgens mij afstraffen, is niet een regering die te veel hervormt, maar een regering die totaal niet hervormt. De regering De Croo heeft bijvoorbeeld veel aangekondigd en weinig gedaan. Resultaat: totaal afgestraft door de kiezer. Als de Arizona-regering haar grote hervormingen er wel door krijgt, zal de kiezer dat net appreciëren."
"Slechts 20 miljard euro blijft over voor de primaire uitgaven … Dan kan je amper nieuw beleid voeren"
Is die hervorming überhaupt mogelijk?
"Arizona is de lakmoesproef voor het betonnen beleid. De begrotingsonderhandelingen verlopen moeizaam. De drie factoren in mijn boek werken daarbij op elkaar in. De EU legt ons bijvoorbeeld een uitgavennorm op. Daar zitten we boven, dus we moeten besparen. Door de staatsstructuur is het enige budgettair relevante domein waarop de federale overheid kan besparen de sociale zekerheid. En door de grondrechten is dat net lastig. Die zeggen dat de sociale rechten in België beschermd zijn. Je komt als politicus tussen drie rotsen die dichter en dichter bij elkaar komen."
In uw boek stelt u dat antisysteempartijen profiteren van die situatie. Ze kunnen kritiek geven aan de zijlijn zonder zelf ooit op het betonnen beleid te botsen. Bij onze noorderburen mocht de PVV wél meebesturen, maar dat mislukte. Bij de recente verkiezingen zijn ze enerzijds zetels kwijt, maar blijven anderzijds ze toch de op één na grootste. Ziet u dat als een bevestiging of een nuance op uw analyse?
"Een bevestiging. PVV is in de regering gegaan, maar heeft onvoldoende kunnen verwezenlijken uit hun programma. Wat is er daarop gebeurd? Hun kiezers zijn niet plots op centrumpartijen gaan stemmen, maar hebben op Forum voor Democratie en JA21 gestemd. Het aantal extreemrechtse zetels in Nederland is niet gedaald. Wat je ziet, is dat als partijen hun verkiezingsprogramma niet kunnen verwezenlijken, je een radicalisering van de kiezer krijgt."
"We zouden in het stemhokje de koers van de Unie mee moeten kunnen bepalen"
Even naar de tweede pijler. In uw boek haalt u ook aan dat de EU met een democratisch deficit zit.
"Ik heb geen probleem met de EU zelf. Ik vind niet dat die te veel macht heeft, maar wel dat die macht onvoldoende ter discussie kan worden gesteld. In de Gaza-crisis was de rode draad in de publieke opinie dat De Wever en Prevot een sterker standpunt moesten innemen. Terecht, maar de politica in Europa die het meeste impact kon hebben op het regime van Netanyahu, Ursula von der Leyen, werd in geen enkel opiniestuk, door geen enkele journalist, door niemand in het publieke debat aangepakt. In de coronacrisis kwam er wel commentaar dat een onverkozen provinciegouverneur zomaar cafés kon sluiten. Wel, von der Leyen heeft honderd keer meer macht. En die stond op geen enkele lijst in 2024, ook niet op een Duitse. We zouden in het stemhokje de koers van de Unie meer moeten kunnen bepalen."
Als derde pijler haalt u de uitdijende mensenrechten aan. In het debat gaat het vaak over activistische rechters. Komt het democratisch proces in het gedrang doordat de interpretatie van mensenrechten magistraatafhankelijk is?
"We hebben de afgelopen decennia een enorme toename van mensenrechten gezien. Die leggen meer en meer verplichtingen op aan de overheid. Het is de rechter die de wind vangt van deze evolutie. De persoon van de rechter wordt daardoor door sommigen in het publieke debat schuldig gesteld, terwijl het een bredere evolutie is waarvan de rechter de vertaling is. Als een rechter zegt dat we minimaal 55% uitstoot moeten reduceren tegen 2030 wegens het recht op leven, dan kan een politicus daar niks meer aan doen. Dan maken onze verkiezingen niet meer uit. Normaal gezien stelt de politicus iets voor en beslist de kiezer wat die in het stemhokje daarmee doet. Maar als de rechter iets oplegt, dan kan niemand er iets aan doen. De mensenrechten aanpassen is geen oplossing, want die zijn inherent abstract en niemand betwist het principe van het recht op leven. Het probleem ligt in de stapsgewijze interpretatie ervan."
Hoe kijkt u naar de evolutie in Amerika waar the Supreme Court bepaalde grondrechten kan terugdraaien?
"Dat is een risico als je van de rechtbank een tweede parlement maakt waar politieke verandering kan plaatsvinden. Dan is de politieke tegenreactie al snel dat rechters politiek benoemd worden, wat in Amerika ook het geval is. Daar hadden politici door dat de maatschappelijke verandering plaatsvond in de rechtbank, en dus gingen ze hun eigen mannetjes benoemen. De strijd tegen abortus werd dus niet meer in het parlement gevoerd, maar via de rechtbank. Ik zou mensen van zowel links als rechts aanraden om de ideeënstrijd in het parlement te laten."
In welke mate wordt maatschappelijke kritiek op rechtszaken op een populistische manier uitgespeeld door politici? Neem nu het voorbeeld van de verkrachtingszaak in Leuven vorig jaar.
"Een politicus mag van mij altijd zeggen dat hij het oneens is met de beslissing van een rechter. In die casus was de motivering ook wat dunnetjes. Rechters moeten zich er meer van bewust zijn dat hun uitspraak commotie kan veroorzaken. Want met hun macht komt ook veel verantwoordelijkheid. Dat ze daarop aangesproken worden, vind ik niet erg. Wat mij stoorde aan die verkrachtingszaak, was dat dezelfde politici die het seksueel strafrecht hebben veranderd op TikTok zijn gaan schieten op de toepassing ervan"
"Het homohuwelijk zal niet overleven omdat het in de Grondwet staat"
Bij een eventuele, toekomstige meerderheid met het Vlaams Belang vrezen veel mensen voor Trumpiaanse toestanden. Is die angst gegrond?
"De beste bescherming tegen radicale partijen die het systeem omver willen werpen, is overtuiging, niet betonnering. Vaak wordt er gezegd dat het homohuwelijk in de Grondwet moet komen, zodat Vlaams Belang het niet zou kunnen terugschroeven. Het homohuwelijk zal niet overleven omdat het in de Grondwet staat, het zal overleven als er genoeg mensen overtuigd zijn dat holebi's gelijkwaardig zijn. Dit bereik je door debat, door mensen te overtuigen. Zoiets in een wet gieten werkt niet. Hetzelfde geldt voor de opvang van asielzoekers. De regering doet dit niet en weigert dwangsommen te betalen. Het betonneren van zo'n plicht helpt niet, je moet echt proberen om mensen te overtuigen dat het de moeite waard is om zo'n opvang te creëren."
De media spelen ook een grote rol in die mogelijkheid tot overtuigen. Denkt u dat de huidige debatten naar aanleiding van verkiezingen goed georganiseerd worden?
"Ze organiseren te weinig debatten. Er is nu geen enkel debat in Vlaanderen de naam meer waardig. In de Zevende Dag is er geen debat meer. In Terzake en de Afspraak zijn er nog heel weinig debatten. Ik zit echt te wachten op de clash of ideas op tv. Zo kunnen de mensen kiezen wie er gelijk heeft in hun ogen en op wie ze willen stemmen."
Tot slot: een institutionele factor wordt in het boek niet besproken, met name het sociaal overleg. Hoe verhoudt dat zich tot 'het betonnen beleid'?
"Ik heb eraan gedacht om de outsourcing van bevoegdheden, inclusief sociaal overleg, als vierde pijler van het betonnen beleid te noemen. Dat heb ik uiteindelijk niet gedaan, omdat het op het einde van de rit nog altijd de politiek is die beslist. Sociaal overleg is eerder vertragend dan verhinderend, terwijl de drie andere pijlers van het betonnen beleid echt verhinderend kunnen zijn."
Reactie toevoegen