'What the Freud' is Psychoanalyse?

Wat is psychoanalyse nu precies? 

"Daar kan je twee antwoorden op geven. Enerzijds is de psychoanalyse een theorie om naar de mens te kijken. Daarnaast is het ook een behandelmethode waarin het spreken centraal staat. Psychoanalyse is dus een theorie en een praktijk om mensen te behandelen die vrij breed wordt toegepast. Het stereotiepe beeld van de cliënt die in een sofa ligt met de psycholoog die erachter zit, is al lang niet meer de enige toepassing van de psychoanalyse." 

Freud

De vader van de psychoanalyse is Freud, wie was hij en waar hield hij zich mee bezig?

"De eerste theorievorming van Sigmund Freud dateert uit 1890. Hij was vooral geïnteresseerd in pseudoneurologische klachten. Bij die klachten hebben mensen een lichamelijke uitval zonder dat er een neurologische oorzaak voor te vinden is. Het waren dus lichamelijke problemen met een psychische component." 

Freud staat voornamelijk bekend om het oedipuscomplex. Is dit voorbijgestreefd of nog steeds relevant?

"Freud ontwikkelde het voornamelijk als metafoor om het conflict te visualiseren dat een opgroeiend kind doorloopt, maar zijn idee was wel degelijk dat dit start bij een heel egocentrische ingesteldheid. Het kind wil geliefd worden door de moederfiguur en heeft destructief-agressieve tendensen ten aanzien van wie de moederfiguur ook begeert. Tegenwoordig weten we dat deze theorie te eenvoudig is. Maar de idee dat een persoon geboren wordt met impulsen die ingeperkt worden door de socioculturele omgeving blijft relevant. Omdat we zien dat dit afstemmingsproces fout kan lopen en tot problematieken kan leiden (bijvoorbeeld: angststoornissen of problemen in intieme relaties)." 

De theorieën van Freud krijgen regelmatig de kritiek seksistisch of heteronormatief te zijn.

"Dat is terechte kritiek op Freud. Enerzijds hebben zijn theorieën de mogelijkheid geopend om na te denken over seksualiteit. Freud stelt namelijk dat iedereen 'polymorf pervers' geboren wordt, wat wil zeggen dat we seksuele impulsen hebben die nog niet georiënteerd zijn. Freud laat hierdoor ruimte om de seksualiteit op een eigen manier in te vullen. Hoewel hij zelf geen 'ideale' invulling van iemands seksualiteit voorstelt, vertrekken zijn theorieën (zoals het oedipuscomplex) vanuit de dominante heteronormatieve blik waarbij de relatie tussen man en vrouw centraal staat."

Psychoanalyse in de praktijk

Zet men binnen de psychoanalyse sterk in op het categoriseren van stoornissen?

"De psychoanalyse is weggegaan van dat sterk categoriseren. Het vertrekt eerder uit de premisse dat iedereen bepaalde basisworstelingen heeft en iedereen doorheen zijn/haar leven een strategie ontwikkelt om daarmee om te gaan. In die zin ziet men mensen met stoornissen niet als abnormaal in vergelijking met mensen die geen stoornis hebben. Het is de manier waarop mensen met de basisworstelingen omgaan en de moeilijkheden die ze in hun leven ervaren die maken dat sommige mensen een pathologie ontwikkelen en anderen niet." 

Psychoanalyse lijkt op vele vlakken meer op filosofie dan een concrete wetenschap. Toch moet de psychoanalyse niet onderdoen voor andere benaderingen wat effectiviteit betreft. Hoe komt dit?

"Het opmerkelijke binnen de klinische psychologie is dat er veel verschillende manieren zijn om stoornissen te behandelen en dat de verschillende behandelmethodes behoorlijk gelijkaardig zijn in effectiviteit. Een mogelijke verklaring is dat psychotherapie vooral een kader biedt aan mensen die lijden en zich alleen voelen. De therapeut speelt hierin een ondersteunende rol, biedt hoop, bouwt een band op en denkt samen met de patiënt na over een uitweg. Die gedeelde basis is wellicht wat echt werkt, namelijk eenzaamheid doorbreken, hoop creëren en het ontstaan van een therapeutische band als werkcontext waarin dat gebeurt. Dit kan vanuit verschillende theoretische kaders gedaan worden. Vanuit een leertheorie, vanuit een psychopathologische theorie, of vanuit een relatie- en gezinsmodel. Dit zorgt ervoor dat we de behandeling kunnen afstemmen op de persoon en indien de psychoanalytische methode niet werkt, kan een alternatief uitgeprobeerd worden."

Welke persoon heeft het meeste baat bij een psychoanalytische behandeling?

"Van mensen die in psychoanalyse gaan, wordt er verwacht dat ze de problematiek waarmee ze worstelen zelf actief in handen gaan nemen mits ondersteuning van de psycholoog. Hierdoor proberen we ervoor te zorgen dat de persoon niet blijft zitten in een slachtofferrol en toch probeert om zelf op zoek te gaan naar een betere strategie om met zijn/haar problemen om te gaan. De juiste oplossing voor de ene persoon is niet noodzakelijk de juiste oplossing voor de ander."

Psychosezorg

Zoals de naam het verraadt, handelt psychoanalyse o.a. met mensen die psychotisch zijn. Maar wat is een psychose nu precies?

"Een psychose is een ernstige psychiatrische aandoening waarbij iemand zijn voeling met de realiteit verliest, waardoor nieuwe ervaringen worden waargenomen, zoals het horen van stemmen of het zien van visioenen. Onder psychose vallen schizofrene ervaringen (die gekenmerkt worden door desintegratie van de werkelijkheid), paranoia (waarbij de achtervolgingsideeën en de grootheidswaanzin centraal staan) en manisch-depressieve psychosen (gekenmerkt door ontremming)." 

Rond psychose hangen er veel stigma's. Een veelvoorkomende is dat mensen met psychose gevaarlijk zijn. Is dit terecht?

"Neen, het is onterecht om te zeggen dat psychose een determinant is die verklaart waarom mensen gevaarlijk gedrag zouden stellen. Druggebruik bijvoorbeeld kan vaak samengaan met psychoses en dat is dan weer wel een determinant voor gewelddadig gedrag."

Bestaat er een behandeling voor psychose?

"Jazeker, al is het belangrijk om te weten dat er geen wonderbehandeling bestaat. Vaak bestaat de therapie uit een combinatie van verschillende methoden, waaronder farmacologische en psychologische interventies."