Camerabewaking op straat: wie op weg is, is gezien

In 2017 stippelde de toenmalige Antwerpse Stadsdichter, Maarten Inghels, een cameraloze route door het Antwerpse stadscentrum uit. Met dit project, dat hij 'The Invisible Route' doopte, hoopte Inghels om het publieke debat rond privacy en zichtbaarheid op straat aan te wakkeren. Bart de Wever moet geen fan geweest zijn, want in 2018 sprak hij de ambitie uit om zeker 500 extra camera's te plaatsen, dit boven op de 502 die toen al de stad Antwerpen sierden.

Niet alleen in Antwerpen is er een toename in camerabewaking. Ook in andere steden en gemeenten gebruikt de politie steeds meer camerabewaking om hun werking te ondersteunen. Zelfs in Gent, waar Open VLD er een lange tijd tegen was, gebruikt de politie sinds 2015 camerabewaking. Al moet gezegd worden dat het stadsbestuur er een gericht beleid op na houdt. In vergelijking met Antwerpen focust men de surveillance in Gent tot probleemwijken (Overpoort en de Zuidbuurt) en grote evenementen zoals de Gentse Feesten. 

Alle cijfers op een rijtje

Hoeveel camera's er in België hangen, is niet duidelijk omdat eigenaars ze zelf aan moeten geven. Volgens cijfers die de VRT in 2024 publiceerde, hangen er in België zo'n 528.053 camera's die zicht hebben op de publieke ruimte, waarvan 319.250 in Vlaanderen. De politie geeft aan zelf 9.383 camera's te gebruiken, het merendeel hiervan zijn ANPR-camera's die nummerplaten kunnen herkennen en trajectcontroles uitvoeren. 

Recente voorbeelden tonen aan dat camerabeelden waardevol kunnen zijn bij het opsporen van daders van criminele feiten

(On)zin van camerabewaking

Of camerabewaking effectief is in de preventie van criminaliteit hangt af van wie je het vraagt. Bedrijven die camerasoftware verkopen, zullen je zeggen dat het de beste manier is om diefstal te voorkomen en de veiligheid te vergroten. Tegenstanders zullen zeggen dat camerabewaking een vals gevoel van veiligheid geeft en dat het niets doet om criminaliteit tegen te gaan, maar dat het de problemen alleen maar verschuift naar plaatsen waar geen camera's hangen. Welke partij het aan het juiste eind heeft, is moeilijk te zeggen.

Recente voorbeelden tonen aan dat camerabeelden waardevol kunnen zijn bij het opsporen van daders van criminele feiten. Denk aan de twee Russische truckchauffeurs die in Polen aangehouden zijn nadat ze een 56-jarige man op straat doodsloegen in Zeebrugge om vervolgens op de vlucht te slaan. Aan de hand van camerabeelden die de Belgische politie verspreidde, kwamen talloze tips binnen die tot de identificatie en arrestatie van beide mannen hebben geleid.

Onderzoek naar de effectiviteit van camerabewaking varieert enorm en komt niet altijd tot dezelfde conclusie. Zo is het moeilijk te achterhalen of een daling in criminaliteit te danken is aan de aanwezigheid van camerabewaking, of aan de verhoogde aanwezigheid van politieagenten die er vaak mee gepaard gaat. Wat wel duidelijk is: camerabewaking moet gezien worden binnen een bredere politionele aanpak. De blijvende investeringen van lokale politiezones tonen in ieder geval dat de Belgische politiek overtuigd is van het nut van camerabewaking.

Het gebruik van Chinese of Israëlische software of apparatuur is omstreden omdat deze vaak uitgetest wordt op onderdrukte volkeren, zoals de Oeigoeren en de Palestijnen

Israëlische of Chinese spyware

Naast het feit dat het gebruik van camerabewaking op zich al fel omstreden is, komt er daarbovenop nog de kwestie van wie men de apparatuur en software koopt. In 2022 was er ophef omdat er in Vlaamse steden, zoals Mechelen en Sint-Niklaas, camera's van het Chinese bedrijf Hikvision hingen die gebruikt werden door de lokale politie. Deze slimme camera's waren uitgerust met software die het mogelijk maakt om gezichten te herkennen, maar het was vooral de Chinese makelij die tot kritiek leidde. In Sint-Niklaas werden de camera's vervangen door die van de Europese fabrikant Axis, in Mechelen bleven ze hangen.

Recent laaide een soortgelijk debat weer op nadat Apache aan het licht bracht dat de stad Gent nog steeds Israëlische surveillance-apparatuur gebruikt, ondanks het feit dat het Gentse stadsbestuur in 2024 een boycot instelde op alle bedrijven die geld verdienen aan de bezetting van Palestijnse gebieden. Het gaat onder meer om drie Israëlische bedrijven: Cellebrite, dat software levert om informatie van elektronische apparaten (zoals computers of smartphones) te lezen en op te slaan; BriefCam, dat software levert om videobeelden te analyseren; en Radwin, dat communicatiesoftware levert. Elk van deze bedrijven heeft nauwe banden met het Israëlische leger en/of de Israëlische regering. Toenmalig waarnemend burgemeester Hafsa El-Bazioui gaf aan op zoek te zijn naar een alternatief voor de Israëlische apparatuur maar verwees naar de federale regering om hulp.

Het gebruik van Chinese of Israëlische software of apparatuur is omstreden omdat deze vaak uitgetest wordt op onderdrukte volkeren, zoals de Oeigoeren en de Palestijnen. Cellebrite's software, bijvoorbeeld, wordt door het Israëlisch leger gebruikt om in beslag genomen apparaten te scannen en digitale profielen op te maken van gearresteerde Palestijnen. De aankoop van dergelijke software wordt door heel wat mensenrechtenorganisaties, zoals Human Rights Watch en Amnesty International, gezien als medeplichtigheid aan de gruweldaden die deze regimes plegen.

Ondanks de kritiek die het gebruik van camerabewaking oproept, zal ze hoe dan ook aanwezig blijven in onze steden. Maar dit betekent niet dat het debat niet gevoerd moet worden. Onderzoek zoals dat van Apache is noodzakelijk om aandacht te blijven hebben voor de manier waarop politici en politie de technologie inzetten en gebruiken.