UGent en de academische samenwerking met Israël: wat nu?

De UGent knipt vijf banden door

Op donderdag 14 mei kondigde de UGent aan dat ze versneld uit de "laatste" samenwerkingsverbanden met Israël zou stappen. Dat werd beslist op de Raad van Bestuur van woensdag 13 mei. Meer bepaald gaat het om vijf van de acht nog lopende projecten die een negatief advies kregen van de Commissie Mensenrechtenbeleid en Dual Use Onderzoek. Dat orgaan buigt zich over de vraag of samenwerkingsverbanden van de universiteit zouden kunnen leiden tot schendingen van de mensenrechten. Ook partners van de universiteit mogen zich hier niet schuldig aan maken. De Raad van Bestuur heeft beslist om slechts vijf van de acht problematische projecten te verlaten. Aangezien de andere drie aflopen op 31 december 2026, acht de UGent het moeilijk haalbaar om er vóór die einddatum nog uit te stappen. De procedure om vroegtijdig uit een Europees onderzoeksproject te vertrekken zou namelijk minstens zes à zeven maanden in beslag nemen. Om die reden richt de universiteit zich op de vijf samenwerkingsverbanden die normaliter in 2027 of 2028 aflopen.

Het proces dat de universiteit daarbij wil doorlopen, is gebaseerd op het succesvolle vertrek uit het OSTEONET-project in maart 2026. In essentie bestaat deze procedure uit twee stappen. Eerst moet een meerderheid van het desbetreffende consortium akkoord gaan met het vertrek van de UGent. Hierbij garandeert de universiteit dat haar vertrek zo weinig mogelijk negatieve gevolgen met zich meebrengt voor de partners. Concreet houdt dat in dat de UGent vervanging zoekt voor haar rol in het project. Eens dit gebeurd is, moet de Europese Commissie zich uitspreken over het vertrek. Belangrijk is hierbij dat de Commissie ervoor kan kiezen om de universiteit sancties op te leggen. Dat die laatste dat niet heeft gedaan voor OSTEONET, wordt beschouwd als een belangrijk precedent voor andere universiteiten die soortgelijke stappen willen ondernemen.

Is de UGent overal te vervangen?

Voorwaarde is dus wel dat de UGent vervangbaar moet zijn om te vertrekken, maar dat is niet zo simpel als het lijkt. Voor twee projecten zou de OSTEONET-procedure moeten volstaan. Dat zijn TClock4AD, waar ook Tel Aviv University aan deelneemt, en SOB4ES, waar de Agricultural Research Centre van het Volcani Institute bij betrokken is. Twee andere onderzoeksverbanden vormen een ander paar mouwen: daar is de betrokkenheid van de universiteit onontbeerlijk. Het eerste project is HoloRuminant, opnieuw een samenwerking met de Agricultural Research Centre, en de Ben-Gurion University of the Negev, en het tweede is WHEATWATCHER, waar de Tel Aviv University en de Weizmann Institute of Science partners zijn. Met die laatste instelling werkt de UGent ook samen in het BETTER4U, maar over haar onvervangbare rol in dat project heerst er nog onduidelijkheid.

"Voorwaarde is dus wel dat de UGent vervangbaar moet zijn om te vertrekken, maar dat is niet zo simpel als het lijkt."

De universiteit weet dus zelf al dat ze niet uit de projecten HoloRuminant en WHEATWATCHER zal kunnen stappen, betogen de actievoerders van Ghent Student Encampment. "De UGent heeft géén strategie voor het verbreken van die banden waarvoor de huidige procedures niet volstaan. Wij blijven daarom een eenzijdige verbreking eisen," luidt het in een van hun persberichten. Daarbovenop komt dat de UGent naast de acht problematische banden ook nog vijf andere "niet-problematische" banden met Israëlische instellingen onderhoudt. Volgens de Mensenrechtencommissie zouden deze samenwerkingen de mensenrechten niet in het gedrang brengen. Ook in vier projecten van het Europese CORDIS-platform ziet de universiteit geen graten, omdat ze daar niet rechtstreeks samenwerkt met Israëlische instellingen. De actievoerders houden echter vol dat elke samenwerking met een Israëlische instelling inherent problematisch is. "De wereldwijde boycotcampagne op expliciete vraag van de Palestijnen is het erover eens: iedere samenwerking met Israël legitimeert en normaliseert de genocide, de bezetting en de mensenrechtenschendingen."

Wat was de rol van de actievoerders hierbij?

Op 8 mei om 13u00 kwamen ongeveer 200 studenten, medewerkers en sympathisanten van de bezetting aan het UFO samen voor de trappen van de vergaderzaal van de Raad van Bestuur. Ze zetten zich op de trappen, liggen op de grond voor de deur en laten hun protest luid gelden met slogans, geschreeuw en potten en pannen. Er wordt vanuit het rectoraat beslist om de Raad van Bestuur die namiddag niet door te laten gaan. Bovendien verhuist die ochtend de rest van de bezetting van Campus Coupure naar het UFO. Ze sluiten zich aan bij de initiatiefnemers van donderdagavond, wegens het uitzettingsbevel aan de Coupure en naar aanloop van de protestactie later die dag.

Tussen half vier en zes uur 's avonds vond op maandag 11 mei een open gesprek tussen de bezetting en de rector en vicerector plaats. De bijeenkomst verliep volgens het principe van een spokescouncil - op deze manier wordt vergaderd op de bezetting zelf - waarbij men samen zit in een kring en men om de beurt iedereen aan het woord laat om een uitgebreid en breed dialoog met een grote groep te kunnen voeren. Allereerst werd er informatie over de huidige situatie in de Westbank en in Gaza opgefrist en besproken, specifiek hoe de situatie geëvolueerd is sinds de rector verkozen werd. 

Vervolgens werden de drie pijlers van de bezetting voorgelegd aan de rector. De bezetters eisen een eenzijdige verbreking van de huidige banden met Israëlische universiteiten en bedrijven, uiten de wens om geen nieuwe banden met Israël aan te gaan en vragen tot slot dat de UGent zich zo positioneert binnen het Horizon-project dat ze bijdraagt aan de uitzetting van Israël binnen deze samenwerking. Hierna volgde een algemene Q&A waarbij studenten en medewerkers aanwezig op de council allerlei vragen konden stellen aan de rector. De onderwerpen varieerden van de veiligheid op de bezetting tot een oproep om alle banden te verbreken.

Een bezetter getuigde anoniem over het leven in het UFO-gebouw: "Het is zeker vermoeiend, zowel mentaal als fysiek. Er is een constante aanwezigheid van beveiligingsagenten die meeluisteren tijdens spokescouncils, ze proberen onze leider te identificeren en ons in de gaten te houden. Wij zijn ook maar studenten wier examens in een tweetal weken starten. Daarnaast is het voor mij heel mooi om iets met zo'n grote groep te verwezenlijken. Enkel het feit dat we logistiek zoiets op poten kunnen stellen, is geweldig."

"Het is zeker vermoeiend, zowel mentaal als fysiek" – een bezetter

Tot slot werd de spokescouncil afgesloten met enkele statements uit het publiek: over de doden en gewonden in Gaza, de angst voor het onvoorspelbare en het besef van het wezenlijke privilege van het Westen in dit conflict.

Waar lagen de ideologische en politieke pijnpunten in dit debat?

Op sommige momenten leek de emotionele geladenheid van het tragische onderwerp de bijeenkomst over te nemen. Soms leek het antwoord op een vraag een vieze smaak in de mond achter te laten, zoals toen de rector werd gevraagd of ze "anti-zionistisch" was. Youlian, een van de woordvoerders van de bezetting, reageerde als volgt op dit antwoord: "De UGent zou volgens rector De Sutter wel tegen mensenrechtenschendingen en tegen racisme zijn. Niet kunnen zeggen dat je anti-zionistisch bent, is ongelooflijk. De zionistische ideologie is immers doordrongen van suprematiedenken, racisme, bezettingskolonialisme en mensenrechtenschendingen. Ze kreeg het zelfs niet over haar lippen dat ze anti-zionistisch is. Weinig is teleurstellender en verontwaardigender in het licht van de complete vernieling van elke mogelijkheid tot een waardig leven voor de Palestijnen. Dat te horen van zo'n intelligent en zogenaamd progressief persoon doet pijn, des te meer voor de Palestijnse aanwezigen in het UFO."

Op 12 mei, de dag na de spokescouncil, vertelt rector De Sutter ons het volgende hierover: "Anti-zionisme is een politieke term, eentje die bovendien zodanig is gepolariseerd. De UGent spreekt niet in politieke termen. Ons beleid is gebaseerd op het internationaal humanitair recht. We zijn tegen elke vorm van discriminatie, racisme en antisemitisme."

Anderzijds leek ook de communicatie van de UGent over de banden met Israëlische bedrijven een heikel punt in de discussie. "Tijdens de Q&A ging het vooral over transparantie," zegt Youlian. "Twee jaar na de vorige bezetting communiceert de UGent nog steeds niet op een transparante wijze over alle banden met Israël. Een tussenkomst van een medewerker uit de faculteit Bio-Ingenieurswetenschappen wekte veel rumoer op. Hij benadrukte dat het de plicht van de universiteit is om de morele voetafdruk van de thesis te onderzoeken, en niet die van de masterstudent." 

"Twee jaar na de vorige bezetting communiceert de UGent nog steeds niet op een transparante wijze over alle banden met Israël" – Youlian Burnham van Ghent Student Encampment

Transparantie van dossiers is volgens rector De Sutter echter niet altijd zo simpel: "De verslagen van de Commissie Mensenrechtenbeleid en Dual Use Onderzoek zijn vertrouwelijk, omdat hier informatie in staat over bepaalde bedrijven. Als we die info publiek maken, hebben we direct een proces aan ons been."

Beide partijen erkenden dat er op dat moment nog geen consensus in zicht was, al was dat om verschillende redenen. "Wij zijn onbeweeglijk in onze eisen. Er is geen ruimte om op te schuiven. Het is geen politiek debat in de klassieke zin van het woord waarbij je bemiddelt, onderhandelt en dan bij een uitkomst eindigt waar beide partijen tevreden mee zijn," zegt Youlian. Het was volgens rector De Sutter te vroeg om te beoordelen of er een consensus bereikt kan worden. De eerste reactie leek niet direct veelbelovend, maar ze hoopte verder in gesprek te kunnen gaan. "Er was veel emotie op de bijeenkomst. We erkennen, begrijpen en delen die emotie. Het heeft een week geduurd om tot een gesprek te komen. Een compromis bereiken met 100 mensen over een emotioneel geladen onderwerp is moeilijk." 

Enkele dagen nadat de UGent aankondigde dat ze nog vijf banden zou verbreken, bleek hoe moeizaam die zoektocht naar een compromis juist verliep. De actievoerders nemen geen genoegen met de beslissing van de universiteit en blijven een academische boycot eisen. Ze besloten de daad bij het woord te voegen en bezetten op 20 mei het rectoraat. Hierop schakelde de universiteit tientallen politieagenten in om de studenten naar buiten te brengen. Meer info hierover vind je hier.