“Het is een nieuwe wereld die voor je open gaat”

© Robbe Verschueren

Het binnenwandelen van de afdeling Nematologie in de Ledeganck geeft je een exotisch gevoel. De meeste studenten komen immers uit Azië of Afrika. Dit jaar is er zelfs geen enkele Belgische student met de opleiding gestart. Die buitenlandse interesse is enerzijds te danken aan het feit dat er in ontwikkelingslanden meer problemen zijn met nematoden. Anderzijds is UGent de enige universiteit ter wereld die de masteropleiding Nematologie aanbiedt.

“De meeste mensen die de cursus volgen, komen voor het bestuderen van de plantenparasitaire nematoden. Deze brengen wereldwijd een gigantische schade teweeg: tien procent van de wereldoogst wordt vernield door nematoden. Buitenlandse studenten komen naar hier om de beestjes beter te leren kennen”, verduidelijkt Wim Bert, professor Nematologie.

De wereld van de wormpjes

Voor wie de beestjes nog niet kent: nematoden zijn kleine doorzichtige wormpjes die bekendheid verwierven als de veroorzakers van allerlei plantenziekten, zoals aardappelmoeheid. Ze hebben zich aangepast aan elk ecosysteem en komen zowat overal voor, van de polaire regio’s tot de tropen. Nematodenstudie is uitermate belangrijk voor het beoordelen van de bodemkwaliteit en komt terug in vele takken van de biologie. Zo onderzoekt de mariene biologie nematoden in zee en gebruikt de terrestrische ecologie nematoden als modelsystemen om ecologische controle te begrijpen. De fysiologie doet dan weer aan nematodenstudie om veroudering te bestuderen. Wim Bert: “Zo’n wormpje lijkt veel op een mens: het heeft darmen, spieren, zenuwen, enzovoort. Bij de mens is het moeilijk te onderzoeken waarom wij verouderen, bij een wormpje is dat makkelijk. Het nageslacht is er immers al na vierentwintig uur. Hierdoor kunnen we ook snel effecten zien wanneer we genetische tests uitvoeren.”

In het derde bachelorjaar wordt de masteropleiding Nematologie voorgesteld aan de studenten biologie, maar zonder veel succes: de meesten kiezen gewoon voor een master Biologie. “Een opleiding over ‘wormpjes’ spreekt de studenten niet onmiddellijk aan”, vertelt Bert. “Zich twee jaar bezighouden met het bestuderen van wormpjes lijkt enorm gespecialiseerd en zelfs een beetje absurd. Toch gaat het om een zeer brede opleiding. Zo komen onder meer moleculaire technieken, evolutie, herkenningsmethoden en toepassingen met betrekking tot bestrijding aan bod.”

“Zich twee jaar bezighouden met het bestuderen van wormpjes lijkt enorm gespecialiseerd en zelfs een beetje absurd.”

Het bestrijden van de ongewenste nematoden gebeurt op verschillende manieren. Traditioneel werd gebruik gemaakt van nematiciden. Deze zijn echter zeer schadelijk voor mens en milieu en hun gebruik wordt stelselmatig verboden. Een belangrijke beheersingsmaatregel is het gebruik van een aangepaste vruchtwisseling. Na identificatie van de aanwezige plantenparasitaire nematoden kan men resistente gewassen opnemen in het teeltschema. De schadelijke nematoden zullen zich dan niet langer vermenigvuldigen en de populatiegrootte zal afnemen. Biologische bestrijding van nematoden is ook een heel waardevol alternatief en tot slot kan men planten ook genetisch modificeren zodat ze resistent worden tegen nematoden.

Nic Smol, coördinatrice en medeoprichtster van de cursus, begrijpt dat het geen voor de hand liggende studiekeuze is. “Niemand van ons had ooit het idee om op nematoden te gaan werken. Op de een of andere manier geraak je daarin. Zo zijn er veel professoren in de biologie die ook nematoloog zijn.” Ook Wim Bert is er per toeval ingerold: “Toen ik bezig was met mijn thesis moest ik onderzoek doen naar die wormpjes. Plots ontdekte ik een hele diversiteit die ik daarvoor niet zag. Het is een nieuwe wereld die voor je open gaat. Vergelijk het met iemand die vogels bestudeert: iedereen heeft elke vogel al duizend keer gezien, terwijl ik onmiddellijk nieuwe dingen kan ontdekken wanneer ik hier een staal neem in de Plantentuin.”

Internationale allure

Er zijn twee soorten masteropleidingen in de Nematologie: een PINC-parcours (Postgraduate International Nematology Course) en een Erasmus Mundus-parcours. De inhoud van de opleidingen is grotendeels gelijklopend, de studenten volgen gewoon een verschillend traject. Het PINC-parcours wordt gesponsord met ontwikkelingsgeld en trekt vooral studenten aan van buiten Europa. Zij werken hun volledige masteropleiding af in Gent. De studenten van het Erasmus Mundus-parcours daarentegen verplaatsen zich doorheen Europa. Zij kunnen een deel van hun opleiding volbrengen in Duitsland, Portugal of Spanje.

Hoe vinden al deze buitenlandse studenten nu precies hun weg naar Gent? “Vroeger hoorden studenten over onze opleiding dankzij mond-tot-mondreclame, nu gaat dat vooral via het internet. Zo’n internationale studie staat immers zeer goed op hun curriculum”, legt Smol uit. Giovanni dos Santos, professor en voormalig student van de opleiding, heeft een hele weg afgelegd om er te geraken. “Toen ik afgestudeerd was aan mijn universiteit in Brazilië, wou ik Nematologie komen studeren in Gent. Door een staking kreeg ik echter mijn diploma niet in handen, wat ik nodig had om een beurs aan te vragen. Ik heb dan alles wat ik nog had uit mijn spaarrekening opgenomen en ben naar België gekomen. Nu ben ik professor Nematologie in Brazilië, maar geef ik hier een maand lang gastcolleges.”

Op naar de top

De wereldtop van de Nematologie bevindt zich in Gent en dat is zeker niet te sterk uitgedrukt. “Wij worden zeer geapprecieerd door onze collega’s en worden vaak uitgenodigd om lezingen te geven. Iedereen zegt dat je voor Nematologie naar Gent moet komen”, vertelt Smol. Gastproffen komen vrijwillig van de andere kant van de wereld naar Gent om hier les te mogen geven.

Toch worden Belgische succesverhalen op universitair vlak vaak gelinkt aan onder andere het VIB (Vlaams Instituut voor Biotechnologie). “Daar is vaak veel geld mee gemoeid. Eens er een pot geld staat, beschouwt men zich gauw als de belangrijkste. Voor onze opleiding kwam de meeste roem en interesse eigenlijk pas met het Erasmus Mundus-parcours. Toen we daarvoor geselecteerd werden, kregen we onmiddellijk felicitaties van de rector. Eens je op Europees vlak zit, zien ze in dat je belangrijk bent”, legt Smol uit.

De opleiding biedt heel wat kansen. Zo is het relatief makkelijk om een wereldexpert te worden in de Nematologie. Nic Smol is specialiste in mariene nematoden en aangezien er zo weinig experts zijn, reist ze vaak op uitnodiging naar Brazilië. “De helft van onze afgestudeerden hebben gedoctoreerd of zijn aan het doctoreren. Zij zitten verspreid over de hele wereld. Al een heel aantal hebben het gemaakt en kennen internationale faam. Ineens staat de wereld voor je open.”