Speuren naar de ouderdom van kunst

© RMAH

De rotskunst bestaat uit een 160-tal losse, donkergekleurde figuren. Oerossen voornamelijk, maar er vallen ook enkele vogels, nijlpaarden en gazellen te spotten. Opmerkelijk genoeg zweven tussen de tekeningen, sommige onafgewerkt en voor- of achterpoten missend, ook zeven mensen.

Odyssee

Dr. Dimitri Vandenberghe van de onderzoeksgroep mineralogie en petrologie doet het relaas van een zes jaar durende speurtocht. “De rotskunst werd (her)ontdekt door Dr. Dirk Huyge van het koninklijk museum voor kunst en geschiedenis in 2005, maar het was pas in 2008, tijdens een intensieve geo-archeologische survey van de zandsteenkliffen, dat er kunst werd gevonden die gedeeltelijk was begraven. Prof Dr. Morgan De Dapper van de vakgroep Geografie kwam toen op het idee om de sedimenten door middel van optisch gestimuleerde luminescentie (OSL) te dateren. Hij nam twee stalen voor een verkennende studie. Toen die veelbelovend bleken, zijn we in 2009 samen het veld opgegaan voor een aanvullende bemonstering. Daarna duurde het nog een jaar om de stalen te dateren en de resultaten gepubliceerd te krijgen in Antiquity, een toonaangevend A1-tijdschrift. Onze ‘ontdekking’ was dus het resultaat van een lange, niet altijd even succesvolle zoektocht.”

Met dank aan weer en wind

Toen men de rotskunst aantrof, was ze gedeeltelijk bedekt met rotsig puin en windafzettingen. Dat op zich was al een indicator van een zekere ouderdom, maar zorgde ook voor moeilijkheden. “Het grootst mogelijke probleem was contaminatie van het sediment met verbrokkeld zandsteen of rotspuin. Dit kan een valse datering opleveren.” Enkel windafzettingen zijn bruikbaar in de datering. “Omdat het windgeblazen sediment tijdens het transport door de lucht ten volle aan het zonlicht werd blootgesteld, zijn dergelijke sedimenten uitermate geschikt voor een betrouwbare datering met de OSL-methode.” Om contaminatie met vreemd materiaal te verhinderen werden de stalen aan een micromorfologisch vooronderzoek onderworpen door Dr. Florian Mees van het AfrikaMuseum Tervuren. Duidelijk doorgedreven teamwork, zo’n belangrijke ontdekking.

Pas dan konden de windafzettingen aan de UGent gedateerd worden. In het enige luminescentiedateringslabo dat België rijk is meer bepaald. “Met behulp van de OSL-methode wordt het tijdstip bepaald waarop sedimentkorrels het laatst werden blootgesteld aan zonlicht. De methode laat toe om direct het moment te bepalen waarop sedimenten werden afgezet en waarop sedimentaire landschapsvormen ontstaan zijn. Het is momenteel de enige methode die dit toelaat. Wat de rotskunst betreft, was het dateren van het bovenliggende sediment de enige manier om absolute tijdsinformatie voor de kunst te bekomen.”

Link met Europese grotkunst?

De gravuren kunnen geplaatst worden in het paleolithicum en zijn zo’n 15 000 jaar oud. Maar dat is slechts een minimumleeftijd. De kans is groot dat ze enkele duizenden jaren eerder werden gemaakt. Ongeveer rond dezelfde tijd werden ook de grotschilderingen van Altamira in Spanje en Lascaux in Frankrijk vervaardigd. De oeroude figuren vormen nieuwe uitdagingen voor het archeologisch denken. “Hoe kan bijvoorbeeld worden verklaard dat de meer dan 15 000 jaar oude rotskunst van Qurta in het zuiden van Egypte zo goed vergelijkbaar is en stilistisch nauw verwant lijkt met de kunst die we op min of meer datzelfde moment in Europa kenden? Kan men, over zo’n lange afstand, spreken van rechtstreekse beïnvloeding of interculturele uitwisseling? We moeten ons ook afvragen wat deze rotskunst ons leert over de symbolische denkwereld van haar makers en de organisatie van de samenleving waarin zij leefden. Het zal veel bijkomend onderzoek vergen om al die nieuwe vragen te beantwoorden. We zijn ervan overtuigd dat er nog heel wat te ontdekken valt in het noorden van het Afrikaanse continent .”