"Het moet niet allemaal serieus of academisch zijn"

Onlangs werd de vzw De Maakbare Mens boven de doopvont gehouden. Na het derde paardenhoofd in ons bed stemden we in met een interview. Woordvoerder en Gents ethicus Johan Braeckman verhaalt de ontstaansgeschiedenis.

BRAECKMAN: “Binnen het veld van alle humanistische verenigingen bestond al jaren zoiets als de Humanistisch Vrijzinnige Dienst (HVD). Johan Declercq verzamelde in dat documentatiecentrum allerlei informatie over humanistische thema´s. Zoals zeer veel van die diensten was dat centrum echter – dat mag ik wel zeggen – eerder passief. Het centrum was open voor iedereen, maar al wie informatie wou, moest die zelf opvragen.”

“Onlangs werd echter een nieuw vzw-decreet gestemd, één dat de vzw´s een actievere rol wil laten spelen. Op dat moment zijn de mensen van de Humanistisch Vrijzinnige Dienst – vooral Johan – in Vlaanderen rondgetrokken om allerlei mensen te vragen rond welke de thema´s een nieuwe dienst zich kon centraliseren. Die gesprekken, waar ik ook aan deelnam, hebben ongeveer een jaar geduurd. Na veel gepalaver is daar uitgekomen dat de HVD zich moest omvormen tot een vzw die zich zou buigen over allerlei aspecten van maakbaarheid.”

“Ondertussen had men mij – opnieuw na veel vijven en zessen – als woordvoerder-voorzitter aangetrokken. Het beleidsplan, een gedetailleerde bundel van 150 pagina´s, hebben we samen met een subsidie-aanvraag bij de overheid ingediend. Wij waren één van de verschillende bewegingen die daadwerkelijk subsidies hebben verkregen. In concreto is er geld om tot 2009 onze plannen uit te voeren. Daarop zijn er een aantal mensen voltijds in dienst aangeworven, waaronder Eline, Liesbeth en Marjan. Een zeer schoon team, zoals je ziet.” (gelach)

“De Maakbare Mens zal elk jaar rond een ander thema werken, met de maakbaarheid van de mens als rode draad. De vzw zal de ethische en morele problemen bespreken die zich naar aanleiding van de vooruitgang van de hedendaagse technologie stellen. Wat De Maakbare Mens wil doen, is mensen beter informeren over wat er al dan niet kan, wat feit is en wat fictie – want er circuleert daar veel onzin over. Via studiedagen, tentoonstellingen, debatten en dergelijke zullen we duidelijk maken wat maakbaarheid nu concreet betekent voor de mensen persoonlijk. Op 19 maart is er een happening als startdag.”

“Dit jaar buigen we ons over genetisch testen – het feit dat men van iedereen een staaltje DNA kan afnemen en daar allerlei informatie uit kan afleiden: welke ziektes je kan krijgen en zelfs wanneer je waarschijnlijk zal sterven. Die praktijk levert toch een hoop morele problemen op. Volgend jaar wordt het thema orgaantransplantatie – zoals je weet is er een tekort aan organen. Mogelijke oplossingen zijn kunstmatige organen, stamcellen en xenotransplantatie van dierlijke organen. Ook dat roept allerlei problemen op waarrond we willen werken. We doen dat samen met allerlei andere centra die over deze thematiek meer expertise bezitten. Het jaar daarop is het thema medicalisering. België is één van de koplopers inzake het slikken van pillen. Medicatie bij uitstek heeft natuurlijk met maakbaarheid te maken. Kijk bijvoorbeeld naar Viagra en, euh... Wat bestaat er zo nog qua pillen? (gelach) Soit, er is duidelijk een overmedicalisering waarover we ons willen buigen.

“Daarna behandelen we de discussie over sport en ethiek. Doping natuurlijk, maar daarenboven is sport ook iets waarbij de mens zichzelf maakt, iets nastreeft. Tenslotte is er nog het thema van de levensverlenging. De droom van de eeuwige jeugd en het eeuwige leven.”

“Zeer algemeen is de rode draad dus de mogelijkheden die wetenschap de mens biedt om zich verbeteren, te veranderen, mooier te maken,... We willen natuurlijk niet alleen “Hoera” roepen. We stellen bij alle thema´s ook kritische vragen en we gaan na hoe we de mensen kunnen helpen, zodat ze daar op een meer geïnformeerde manier evenwichtig tegenover staan.”

De immer sympathieke Johan Braeckman verlaat hierna het toneel om het woord over te laten aan zijn medewerkers.

Laat ons eerst eens individueel jullie achtergrond overlopen. Hoe kwamen jullie bij De Maakbare Mens terecht?

LIESBET LAUWEREYS: “Ik heb moraalwetenschappen gestudeerd. Johan was de promotor van mijn thesis, die handelde over de ethische implicatie van genetisch testen en gentherapie. Daarna volgde ik nog een jaartje media en communicatie. Er was al eens een vacature geweest bij de Humanistisch Vrijzinnige Dienst die mij interesseerde, maar omdat ik toen nog studeerde ging dat niet door. Een jaar later heeft men mij opnieuw gecontacteerd. Et voila.”

MARJAN JORIS: “Ik ben afgestudeerd als assistent in de psychologie. Eind verleden jaar ben ik in De Maakbare Mens gestapt. Toen draaide de vzw vooral rond biomedische thema´s, waarbij ik het vanuit mijn opleiding natuurlijk interessant vond om er begrijpelijke educatieve middelen over te ontwikkelen.”

JOHAN DECLERQ: “Ik ben historicus van opleiding. Bij het Humanistisch Verbond was ik coördinator van de studiedienst, waar ik mij jarenlang heb beziggehouden met ethische thema’s. Daarna heb ik als het ware een voorstudie gemaakt voor deze vzw, en ik ben nog steeds coördinator.”

ELINE COMER: “Als licentiate in de moraalwetenschappen heb ik ook mijn thesis bij Johan gemaakt, over fysieke aantrekkelijkheid in evolutionair, psychologisch en humanistisch perspectief. Daarna heb ik anderhalf jaar lessen zedenleer gegeven. Echt ideaal was dat niet, maar toen was er een vacature bij De Maakbare Mens. Aangezien één van de thema´s schoonheid is, kan ik daar dan op verder werken.”

De Maakbare Mens heeft voornamelijk een educatieve opdracht: zoveel mogelijk mensen informeren. Hoe zien jullie dat precies? Gaat het om prefab adviezen of moet men zelf ‘een keer nadenken’?

DECLERQ: “Het allerbelangrijkste is dat wij in Vlaanderen rond ethische thema’s een dialoog kunnen opstarten, die topics naar een ruim publiek brengen en bespreekbaar maken. We willen ook actief zijn, naar de mensen toe komen via activiteiten – zoals onze happening.”

“Al die nieuwe biotechnologische ontwikkelingen stellen ons in staat om steeds verder te gaan met het menselijk lichaam: plantaten, chips, getransplanteerde organen, pepmiddelen om niet meer te hoeven slapen,... Hoe ver kunnen we gaan? Wat is toelaatbaar en wat niet? De evolutie is er, maar die mag niet ten nadele zijn van andere mensen zodat we uiteindelijk tot twee ‘soorten´ mensen komen. Dat willen we meegeven.”

JORIS: “De bedoeling is echter niet om kant en klare pakketten af te leveren. Iedereen moet – vanuit onze informatie – voor zichzelf een mening kunnen vormen.”

Hebben jullie ook politieke invloed? Op de beslissingsmacht zeg maar?

LAUWEREYS: “Dat willlen we wel. Vorige week stond er bijvoorbeeld in de krant dat de Senaatscommissie Bio-ethiek een nieuw wetsvoorstel aan het voorbereiden is waarin vragen als “Moeten spermadonors anoniem blijven?” of “Mogen menopauzale vrouwen via in vitro-technieken nog zwanger raken?” worden behandeld. Over die zaken is er in België nog geen eenduidige wetgeving. Op voorhand gaan we daar bij De Maakbare Mens heel wat over lezen en opinie-artikels klaarstomen. Als de activiteiten van de commissie in de media komen, willen we daar onmiddellijk kunnen op inspelen. Op die manier hopen we wel wat politieke invloed hebben, ja.”

COMER: “Tot nu toe hebben we ons vooral gericht tot het grote publiek, met een website waar zeer veel informatie verzameld is. Ook via onze nieuwsbrief en onze happenings willen we een zo ruim mogelijk publiek bereiken.”

Is het eigenlijk niet schandalig dat zaken zoals die hier opgenoemd zijn nu pas op de politieke agenda staan? Ligt in tijdige sensibilisering ook geen taak voor De Maakbare Mens?

COMER: “Het is misschien wel waar dat die problemen veel eerder aan bod hadden moeten komen, maar in België valt dat al bij al nog mee. Wij hèbben een embryowet waarin staat dat therapeutisch klonen wel kan en reproductief klonen niet; waarin ook staat dat geslachtsselectie mag – bij voorbeeld om ernstige ziektes te vermijden, maar dan weer niet om aan “family balancing” te doen. In de meeste landen ligt er op dat vlak wettelijk niets vast. Wij zijn in vergelijking met het Amerika van Bush vrij vooruitstrevend, hoor. Maar het is wel zo dat de politieke besluitvorming zeer traag op gang komt.”

Wat staat er allemaal op het programma van die happening?

DECLERQ: “Op 19 maart organiseren we een volledige dag rond onze thema´s. We starten met een toneelstuk van een Nederlands gezelschap om iedereen wat in de sfeer te brengen. Daana splitsen we de mogelijkheden op met gelijktijdige debatten rond genetisch testen, medicalisering en alle overige thema´s.”

COMER: “Sport en ethiek bijvoorbeeld, een zeer actueel onderwerp gezien alle dopingperikelen de laatste maanden. Wil men naar een nultolerantie op dat vlak? En is dat wel de juiste manier? Of pleiten we beter voor een aanpassing? Want als we kijken naar de toekomst, dan komt er waarschijnlijk genetische doping aan, die helemaal niet meer te detecteren zal zijn. Hoe willen we daar mee omgaan? Het is belangrijk die vraag op voorhand te stellen. We nodigen voor een gesprek daarom een aantal journalisten en academici uit.”

LAUWEREYS: “Over orgaandonatie komt er iemand spreken van het transplantatieteam van het Universitair Ziekenhuis. Hij zal patiënten meebrengen die of op een wachtlijst staan of reeds organen hebben gekregen. Verder is er ook nog een tentoonstelling van een kunstenaar die genetisch materiaal van andere kunstenaars verzamelt.”

JORIS: “Het zal echter niet allemaal serieus en academisch zijn. Er zijn luchtige delen met film, muziek en een heuse slotshow met Kurt Van Eeghem à la Alles Kan Beter.”